Przechowywanie amunicji i materiałów wybuchowych wiąże się z poważnymi zagrożeniami dla ludzi, infrastruktury oraz środowiska. Nawet niewielkie ilości takich wyrobów mogą stanowić znaczące ryzyko, jeżeli są składowane w niewłaściwych warunkach lub bez odpowiednich zabezpieczeń.
W praktyce największe zagrożenia wynikają z ryzyka wybuchu, pożaru, wstrząsów mechanicznych, niewłaściwej temperatury oraz kontaktu z innymi substancjami chemicznymi. W skład wielu z nich wchodzą związki chemiczne o wysokiej reaktywności. Przykładem jest trinitrotoluen (TNT), nitrogliceryna czy nitroceluloza, które są powszechnie stosowane w produkcji różnego rodzaju amunicji oraz ładunków wybuchowych, a w przemyśle i górnictwie mieszaniny zawierające azotan amonu. Substancje te charakteryzują się zdolnością do gwałtownego rozkładu chemicznego, podczas którego w bardzo krótkim czasie wydziela się ogromna ilość energii w postaci gazów i ciepła.
Niewłaściwe przechowywanie takich materiałów może prowadzić do ich degradacji chemicznej. Na przykład nitroceluloza stosowana w prochach bezdymnych z czasem ulega powolnemu rozkładowi, w wyniku którego powstają reaktywne produkty mogące zwiększać ryzyko samozapłonu. Podobnie nitrogliceryna jest szczególnie wrażliwa na wstrząsy i zmiany temperatury, co czyni ją jedną z najbardziej niebezpiecznych substancji w przypadku niewłaściwego magazynowania.
Dodatkowym czynnikiem ryzyka jest możliwość powstania reakcji łańcuchowej zwanej w bezpieczeństwie procesowym „efektem domino”, polegającej na cyklicznym wywoływaniu przez postępującą falę uderzeniową kolejnych wybuchów, co potęguje skalę i skutki/straty spowodowane przez eksplozję.
Z tego powodu magazyny amunicji projektuje się w taki sposób, aby ograniczyć przenoszenie energii eksplozji między pomieszczeniami, co w teorii przypomina osłonę ognioszczelną stosowaną w urządzeniach o typie ochrony Ex d. Istotne są również warunki środowiskowe: wysoka wilgotność może powodować korozję elementów metalowych amunicji, natomiast zbyt wysoka temperatura przyspiesza rozkład wielu materiałów wybuchowych. Dlatego profesjonalne składy tego typu substancji wymagają kontroli temperatury, wentylacji oraz odpowiednich procedur bezpieczeństwa.
SUBSTANCJE PALNE WYKORZYSTYWANE PRZY PRODUKCJI MATERIAŁÓW WYBUCHOWYCH
Poniższa tabela przedstawia ogólne właściwości fizyczne i chemiczne kilku znanych substancji wykorzystywanych w materiałach wybuchowych i komponentach amunicji. Dane mają charakter opisowy i porównawczy, koncentrują się na właściwościach chemicznych, stabilności i typowych zastosowaniach przemysłowych, a nie na parametrach operacyjnych.
CHARAKTERYSTYKA SUBSTANCJI WYBUCHOWYCH
Najważniejsze różnice między tymi substancjami
- Charakter chemiczny
• Związki organiczne nitrowe (np. TNT) są zwykle bardziej stabilne w magazynowaniu.
• Estry azotanowe (np. nitrogliceryna, PETN) są znacznie bardziej wrażliwe. - Stan skupienia
• Większość materiałów ma postać ciała stałego, co ułatwia kontrolowane przechowywanie.
• Nitrogliceryna jest cieczą, co zwiększa ryzyko przypadkowych reakcji. - Stabilność
• Substancje takie jak TNT lub azotan amonu są relatywnie stabilniejsze.
• Związki jak PETN lub nitrogliceryna reagują znacznie łatwiej na bodźce mechaniczne. - Funkcja w systemach materiałów wybuchowych
• Niektóre związki pełnią rolę głównego ładunku (np. TNT).
• Inne są używane jako składniki inicjujące lub wzmacniające reakcję.
Wypada również wspomnieć o pewnym aspekcie materiałów wybuchowych w kontekście bezpieczeństwa procesowego, czyli fakcie, że - być może wbrew intuicji - nie są one objęte dyrektywami ATEX. Dla postronnego obserwatora może się to wydawać dziwne, ponieważ co jak co, ale akurat te wyroby jednoznacznie kojarzą się nie tylko z wojskiem, ale które wydawać by się mogło powinny być w pierwszej kolejności ujęte w ATEX-ie 114 - „bo przecież wybuchają". Tak jednak nie jest. Co więcej, są one wręcz wyjęte spod mocy dyrektywy, o czym wprost mówi Rozdział 1, artykuł 1, punkt 2b:
„niniejsza dyrektywa nie ma zastosowania do urządzeń i systemów ochronnych, gdy zagrożenie wybuchowe wynika wyłącznie z obecności materiałów wybuchowych lub substancji chemicznie niestabilnych”.
Oczywiście materiały wybuchowe znajdują zastosowanie nie tylko w wojsku, ale również w górnictwie czy jako sztuczne ognie/fajerwerki), jednak zastosowanie militarne jest najbardziej znane.
PODSTAWOWE CECHY ZJAWISKA WYBUCHU
Aby wiedzieć o czym w ogóle mowa, choć podświadomie zapewne każdy to czuje, warto przytoczyć podstawowe cechy zjawiska wybuchu z punktu widzenia bezpieczeństwa procesowego. Wybuch mianowicie cechuje:
- duża prędkość reakcji (do 9000 m/s),
- powstawanie znacznych ilości produktów gazowych (ok. 1000 litrów z 1 kg materiałów wybuchowych),
- wysoka temperatura (do kilku tysięcy stopni Celsjusza),
- wysokie ciśnienie (do kilkudziesięciu GPa),
- efekt świetlny i akustyczny.
Jest więc przed czym zabezpieczać.
Ogólnie rzecz biorąc, temat ten regulują odrębne, „nieatexowe” przepisy. Obecność „wyrobów wybuchowych” w wojsku dotyczy zarówno przedmiotów jak zapalniki, pociski, bomby, naboje, miny czy nawet złom metalowy zawierający resztki substancji wybuchowych - i tutaj odpowiedzialność za ocenę spada na producenta tych wyrobów - ale też całe pomieszczenia, gdzie magazynowane są takie środki.
Przykładowo, w tym drugim przypadku, aktem prawnym określającym wymogi dotyczące magazynowania materiałów wybuchowych jest Rozporządzenie Ministra Rozwoju, Pracy i Technologii w sprawie obiektów i pomieszczeń magazynowych do przechowywania materiałów wybuchowych, broni, amunicji oraz wyrobów i technologii o przeznaczeniu wojskowym lub policyjnym (Dz.U. 2021 poz. 1674).
Dokument ten określa warunki jakie musi spełnić obiekt, aby móc być zaklasyfikowanym jako magazyn materiałów wybuchowych, a co za tym idzie, żeby podmiot mógł uzyskać koncesję na obrót materiałami wybuchowymi bez wyłączenia magazynowania.
O fakcie magazynowania mówi także powiązana Ustawa o materiałach wybuchowych przeznaczonych do użytku cywilnego (Dz.U. 2002 nr 117 poz. 1007) oraz Ustawa o wykonywaniu działalności gospodarczej w zakresie wytwarzania i obrotu materiałami wybuchowymi, bronią, amunicją oraz wyrobami i technologią o przeznaczeniu wojskowym lub policyjnym (Dz.U. 2019 poz. 1214).
Można też przy tej okazji wspomnieć o Rozporządzeniu MON z dnia 29. listopada 2022, które 1. stycznia tego roku wprowadziło nowy wzór wojskowego świadectwa dopuszczenia do przewozu towarów niebezpiecznych środkami transportu należącymi do sił zbrojnych lub środkami transportu, za które SZ są odpowiedzialne.
Inne akty prawne, które regulują temat magazynowania materiałów wybuchowych to:
- Rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 9 lipca 2003 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy produkcji, transporcie wewnątrzzakładowym oraz obrocie materiałów wybuchowych, w tym wyrobów pirotechnicznych (Dz.U. z 2016 r. poz. 262),
- Rozporządzenie Ministra Gospodarki z dnia 27 października 2010 r. w sprawie pomieszczeń magazynowych i obiektów do przechowywania materiałów wybuchowych, broni, amunicji i wyrobów o przeznaczeniu wojskowym lub policyjnym (Dz.U. nr 222, poz. 1451).
Wymienione wyżej przepisy nijak mają się do dyrektyw ATEX. Nie oznacza to jednak, że nie ma pomiędzy oboma dziedzinami punktów wspólnych. Kiedy się wczytać w niektóre ustawy i rozporządzenia, przykładowo w Rozporządzenie Ministra Przemysłu (Dz.U. 1990 nr 58 poz. 341) – aktualnie wycofane - to można było znaleźć pewne analogie. I tak przykładowo:
Nie są to co prawda analogie 1:1, bo np. "kierownik zakładu pracy" niekoniecznie musi być jego właścicielem, a i podział na obszary zagrożone wybuchem jest w ATEX-ie bardziej rozbudowany, ale zawsze to jakieś podobieństwa. Interesujący był tu par. 9 z ww. Rozporządzenia mówiący o tym, że „zasady zaliczania obiektów zagrożonych wybuchem mieszanin materiałów palnych z powietrzem do odpowiedniej kategorii zagrożenia wybuchem określają odrębne przepisy”, co potwierdzałoby, że prawnie mamy tu dwie odrębne rodziny przepisów, które tylko w wybranych miejscach się zazębiają, ale w razie pojawienia się zagrożenia wybuchowego sięgamy do ATEX-u.
Pojawia się też pytanie o faktyczny stan oceny zakładów związanych z materiałami wybuchowymi w Polsce. Niekiedy można się spotkać z sytuacją, że nadal stosowane są zalecenia z Rozporządzenia z 1990 r., które zostało wycofane, czyli oficjalnie nie obowiązuje. Inna sprawa, że pomimo tego, że dyrektywy ATEX nie dotyczą materiałów wybuchowych to w praktyce i tak często urządzenia w wykonaniu Ex są stosowane w pomieszczeniach z magazynowaną amunicją i materiałami wybuchowymi - co oczywiście nie jest zabronione.
Wydaje się jednak, że gdzieś w branży może brakować wiedzy związanej z bezpieczeństwem przeciwwybuchowym, przepisy traktowane są wybiórczo, a najważniejszym kryterium przy ocenie ryzyka jest kryterium ekonomiczne.
- W praktyce ocena ryzyka i zagrożenia wybuchem dla opisywanych substancji i materiałów jest tematem przekrojowym. Choć istnieją odrębne przepisy, podczas takiej analizy warto podeprzeć się również dyrektywami ATEX - choćby od strony bezpieczeństwa procesowego - oraz innymi aktami prawnymi związanymi z tym zagadnieniem, ponieważ razem dają one pełniejszy obraz zagrożenia - mówi Radosław Dominik Kowalczyk, specjalista ds. techniki przeciwwybuchowej, DACPOL.
Podsumowując, nawet gdyby na moment zapomnieć aspekcie prawnym i związku pomiędzy materiałami wybuchowymi, a przepisami unijnymi mówiącymi o zagrożeniu wybuchem, to zawsze warto pamiętać, że cały czas mowa o substancjach i związkach chemicznych, których magazynowanie, transport i przetwarzanie może stanowić zagrożenie dla ludzi, infrastruktury i środowiska.
Zagrożenia dla zdrowia ludzi
- Toksyczność – wiele substancji chemicznych może powodować zatrucia po wdychaniu, połknięciu lub kontakcie ze skórą.
- Działanie rakotwórcze, mutagenne lub teratogenne – niektóre związki mogą wywoływać nowotwory, uszkodzenia DNA lub wady rozwojowe.
- Podrażnienia i oparzenia chemiczne – szczególnie w przypadku silnych kwasów, zasad lub utleniaczy.
- Choroby zawodowe – np. choroby układu oddechowego, skóry czy układu nerwowego przy długotrwałej ekspozycji.
Zagrożenia fizyczne i technologiczne
- Pożary i wybuchy – wiele substancji jest łatwopalnych lub może tworzyć wybuchowe mieszaniny z powietrzem.
- Reakcje niekontrolowane – niewłaściwe warunki (temperatura, ciśnienie, katalizatory) mogą doprowadzić do gwałtownych reakcji chemicznych.
- Uwalnianie toksycznych gazów – np. podczas awarii instalacji.
Zagrożenia dla środowiska
- Zanieczyszczenie powietrza, wód i gleby – emisje gazów, ścieków chemicznych lub wycieki.
- Bioakumulacja i toksyczność dla organizmów żywych – niektóre substancje gromadzą się w organizmach i łańcuchach pokarmowych.
- Długotrwałe skażenia środowiska – szczególnie w przypadku substancji trwałych.
Zagrożenia związane z magazynowaniem i transportem
- Wycieki lub rozszczelnienia zbiorników.
- Niebezpieczne reakcje między niekompatybilnymi substancjami przechowywanymi razem.
- Wypadki transportowe powodujące uwolnienie niebezpiecznych chemikaliów.
Zagrożenia organizacyjne i ludzkie
- Błędy operatorów lub niewłaściwe procedury.
- Brak odpowiednich zabezpieczeń i szkoleń BHP.
- Niewłaściwe oznakowanie i identyfikacja substancji.
- Przechowywanie amunicji i materiałów wybuchowych wymaga rygorystycznych standardów technicznych i organizacyjnych. Choć wymagania te formalnie nie wynikają z dyrektyw ATEX, w praktyce często nawiązują do rozwiązań stosowanych w ochronie przeciwwybuchowej, ponieważ wiele zasad bezpieczeństwa ma charakter uniwersalny - mówi Radosław Dominik Kowalczyk, specjalista ds. techniki przeciwwybuchowej, DACPOL.
Zaniedbania w tym zakresie mogą prowadzić do katastrofalnych w skutkach wypadków, których konsekwencje odczuwalne są nie tylko lokalnie, ale często również w szerszej skali społecznej i środowiskowej.
Źródło: Dacpol
