Proponowane modyfikacje są konsekwencją obowiązku wdrożenia w polskim prawie zaleceń, które zostały zebrane w dyrektywie 2023/2413 – tzw. dyrektywie RED III. Dokument ten zmienia kilka dotychczas obowiązujących aktów Parlamentu Europejskiego i Rady UE, w tym: dyrektywę 2018/2001 w sprawie promowania stosowania energii ze źródeł odnawialnych (tzw. dyrektywę RED II), rozporządzenie 2018/1999 dotyczące zarządzania unią energetyczną i działaniami w dziedzinie klimatu oraz dyrektywę 98/70/WE w sprawie promowania energii ze źródeł odnawialnych.
WIĘCEJ OZE W BUDYNKACH...
Planowane zmiany w polskim prawie dotyczą m.in. zwiększenia roli OZE w sektorze budownictwa. Dyrektywa RED III wymaga, aby państwa członkowskie dążyły do osiągnięcia do 2030 r. co najmniej 49% udziału energii odnawialnej w końcowym zużyciu energii w budynkach, przy czym cel ten ma charakter orientacyjny i musi zostać ujęty w krajowych planach w dziedzinie energii i klimatu. W jego realizacji możliwe jest częściowe zaliczenie ciepła i chłodu odpadowego, jednak nie więcej niż do 20% udziału, z jednoczesnym podwyższeniem celu krajowego. Dyrektywa RED III zobowiązuje państwa do wprowadzenia do przepisów budowlanych oraz systemów wsparcia środków zwiększających wykorzystanie OZE w produkcji energii elektrycznej oraz ogrzewaniu i chłodzeniu budynków, zarówno z instalacji lokalnych, jak i z sieci. Kluczowym elementem jest ustanowienie minimalnych poziomów wykorzystania energii ze źródeł odnawialnych w nowych budynkach i w budynkach poddawanych gruntownej renowacji, o ile jest to wykonalne technicznie, funkcjonalnie i ekonomicznie. Budynki publiczne mają pełnić funkcję wzorca w zakresie stosowania OZE, m.in. poprzez udostępnianie ich dachów pod instalacje odnawialne. Dyrektywa promuje też rozwój prosumpcji, społeczności energetycznych, magazynów energii, inteligentnego ładowania oraz nowoczesnych systemów grzewczych i chłodniczych opartych na OZE.
W Polsce większość tych wymogów jest już w znacznym stopniu uwzględniona w obowiązujących ustawach. Dlatego wdrożenie RED III w tym zakresie będzie polegało głównie na wprowadzeniu odpowiednich odnośników do dyrektywy w wybranych aktach prawnych, takich jak prawo budowlane, ustawa o charakterystyce energetycznej budynków oraz ustawa o odnawialnych źródłach energii. Szczegółowe rozwiązania wykonawcze zostaną uregulowane przede wszystkim w aktach prawnych rangi pozaustawowej.
...I W PRZEMYŚLE
Planowane zmiany obejmują również wzmocnienie roli odnawialnych źródeł energii w przemyśle. Dyrektywa RED III zobowiązuje państwa członkowskie do dążenia do systematycznego wzrostu udziału OZE w energii wykorzystywanej w przemyśle, zarówno do celów związanych z energią końcową, jak i do celów innych niż energetyczne. Wymóg ten został określony jako orientacyjny średnioroczny wzrost o co najmniej 1,6 punktu procentowego w latach 2021–2025 oraz 2026–2030. Do realizacji tego celu możliwe staje się częściowe zaliczenie ciepła i chłodu odpadowego, jednak nie więcej niż 0,4 punktu procentowego rocznie. Warunkiem jest, aby pochodziły one z efektywnych systemów ciepłowniczych i chłodniczych, z wyłączeniem instalacji obsługujących pojedyncze budynki lub zużywających całą energię wyłącznie na miejscu, bez jej sprzedaży. W przypadku skorzystania z tej możliwości, wymagany średnioroczny wzrost udziału OZE ulega odpowiedniemu podwyższeniu.
Dyrektywa nakazuje, aby planowane i wdrażane polityka oraz środki wspierające ten wzrost zostały ujęte w zintegrowanych krajowych planach w dziedzinie energii i klimatu oraz w okresowych sprawozdaniach z postępów. Szczególny nacisk położono na promowanie elektryfikacji procesów przemysłowych opartych na odnawialnych źródłach energii, o ile jest to ekonomicznie opłacalne i technicznie wykonalne. Państwa członkowskie mają tworzyć warunki rynkowe sprzyjające zastępowaniu paliw kopalnych w przemysłowych procesach grzewczych, zwłaszcza dla temperatur poniżej +200°C. Przy wdrażaniu tych działań należy stosować zasadę „efektywność energetyczna przede wszystkim”, a także uwzględniać konkurencyjność przemysłu i konieczność usuwania barier regulacyjnych, administracyjnych i ekonomicznych.
Istotnym elementem dyrektywy są również cele dotyczące wodoru odnawialnego. Do 2030 r. co najmniej 42% (a do 2035 r. – 60%) wodoru wykorzystywanego w przemyśle ma pochodzić z paliw odnawialnych pochodzenia niebiologicznego. Dyrektywa precyzyjnie określa zasady obliczania tych udziałów, w tym wyłączenia dotyczące wodoru wykorzystywanego jako produkt pośredni lub uboczny. Ponadto państwa członkowskie mają wspierać dobrowolne systemy etykietowania produktów przemysłowych wytwarzanych z wykorzystaniem energii odnawialnej i odnawialnego wodoru. Dyrektywa przewiduje raportowanie planowanego importu i eksportu paliw odnawialnych pochodzenia niebiologicznego, co ma stanowić podstawę dla unijnej strategii wodorowej. W Polsce wdrożenie tych wymogów będzie polegało przede wszystkim na realizacji celu wzrostu udziału OZE w przemyśle zgodnie z parametrami określonymi w dyrektywie, z możliwością uwzględnienia ciepła i chłodu odpadowego w dopuszczalnym zakresie. Szczegółowe rozwiązania prawne i mechanizmy wsparcia mają zostać ujęte w krajowych dokumentach strategicznych oraz w aktach wykonawczych, zapewniając spójność z istniejącymi regulacjami w obszarze energii, efektywności energetycznej i przemysłu.
SPECJALNE OBSZARY
Wprowadzona zostanie również możliwość wyznaczania specjalnych obszarów infrastruktury przeznaczonych dla projektów sieciowych i magazynowania energii niezbędnych do integracji odnawialnych źródeł energii z systemem elektroenergetycznym. Dyrektywa RED III dopuszcza przyjmowanie jednego lub kilku planów ustanawiających takie obszary, których celem jest wsparcie i uzupełnienie stref przyspieszonego rozwoju OZE. Realizacja projektów w tych przestrzeniach nie powinna powodować znaczącego wpływu na środowisko, a w przypadku jego wystąpienia powinien on zostać odpowiednio złagodzony lub zrekompensowany.
Plany wyznaczające specjalne obszary infrastruktury muszą zapewniać spójność z planowaniem rozwoju OZE oraz podlegać strategicznej ocenie oddziaływania na środowisko. W przypadku projektów sieciowych co do zasady wykluczone jest obejmowanie nimi obszarów Natura 2000 i innych terenów chronionych, chyba że brak jest proporcjonalnych alternatyw – natomiast projekty magazynowania energii nie mogą być w ogóle lokalizowane na tych obszarach. Dyrektywa przewiduje konsultowanie planów z właściwymi operatorami systemów elektroenergetycznych w celu zapewnienia ich technicznej zasadności.
Ważnym elementem regulacji jest możliwość ustanowienia odstępstw proceduralnych dla projektów sieciowych i magazynowych zlokalizowanych w specjalnych obszarach infrastruktury, w tym wyłączenia ich z obowiązku przeprowadzania indywidualnej oceny oddziaływania na środowisko. Takie odstępstwa są dopuszczalne wyłącznie w uzasadnionych przypadkach i pod warunkiem zgodności projektu z przepisami oraz środkami łagodzącymi określonymi w planie. Dyrektywa nie dopuszcza jednak stosowania tych odstępstw w przypadku projektów mogących wywoływać znaczące skutki transgraniczne.
Równocześnie wprowadzono obowiązek przeprowadzania uproszczonej kontroli projektów realizowanych na specjalnych obszarach infrastruktury, której celem jest identyfikacja ewentualnych nieprzewidzianych negatywnych oddziaływań środowiskowych. Kontrola ta powinna zostać zakończona w terminie 30 dni i opierać się na danych z wcześniejszej oceny środowiskowej planu. W razie stwierdzenia ryzyka istotnego wpływu właściwy organ zapewnia zastosowanie proporcjonalnych środków łagodzących lub kompensacyjnych. Ustanowienie specjalnych obszarów infrastruktury ma w praktyce przyczynić się do przyspieszenia inwestycji sieciowych i magazynowych oraz umożliwić szybsze i bardziej efektywne przyłączanie nowych źródeł odnawialnych do sieci elektroenergetycznej.
SKRÓCENIE PROCEDUR
Zmiany w prawie polskim mają również objąć przyspieszenie procedur wydawania zezwoleń dla inwestycji w OZE realizowanych poza obszarami przyspieszonego rozwoju, a także dla instalacji modernizowanych, instalacji fotowoltaicznych i pomp ciepła. Dyrektywa RED III wprowadza jednolite ramy organizacyjne dla procedury wydawania zezwoleń, obejmujące wszystkie decyzje administracyjne niezbędne do budowy, rozbudowy i eksploatacji instalacji OZE, w tym pozwolenia budowlane, decyzje środowiskowe oraz warunki przyłączenia do sieci. Procedura ta rozpoczyna się z chwilą potwierdzenia kompletności wniosku i kończy wydaniem ostatecznej decyzji przez właściwy organ.
W odniesieniu do projektów realizowanych poza obszarami przyspieszonego rozwoju dyrektywa wymaga, by całkowity czas procedury wydawania zezwoleń nie przekraczał dwóch lat, a w przypadku morskich źródeł odnawialnych – trzech lat, z możliwością jednorazowego, ograniczonego przedłużenia w nadzwyczajnych okolicznościach. Jeśli dla takiego projektu wymagana jest ocena oddziaływania na środowisko (OOŚ), powinna ona zostać przeprowadzona w ramach jednej, skoordynowanej procedury, a zakres raportu OOŚ nie może być później rozszerzany. Dyrektywa dopuszcza również stosowanie uproszczonych i pilotażowych środków łagodzących oddziaływania na środowisko, pod warunkiem ich monitorowania.
Szczególne uproszczenia przewidziano dla rozbudowy istniejących instalacji OZE. Jeśli modernizacja nie prowadzi do zwiększenia mocy instalacji o więcej niż 15%, procedury dotyczące przyłączenia do sieci powinny zostać zakończone w terminie do trzech miesięcy. Oceny środowiskowe, o ile są wymagane, ograniczają się wyłącznie do wpływu wynikającego ze zmiany lub rozszerzenia instalacji w porównaniu z pierwotnym projektem. Dodatkowo modernizacja instalacji fotowoltaicznych, która nie wiąże się z zajęciem dodatkowej powierzchni, została zwolniona z obowiązku przeprowadzania kontroli środowiskowej i oceny OOŚ.
Dyrektywa wprowadza również istotne przyspieszenia dla nowych instalacji fotowoltaicznych. Procedura wydawania zezwoleń dla instalacji PV, w tym magazynów energii zlokalizowanych na tym samym obszarze, montowanych na istniejących lub planowanych sztucznych konstrukcjach, nie może przekraczać trzech miesięcy. Dla instalacji o mocy do 100 kW, zwłaszcza dla prosumentów i społeczności energetycznych, termin ten skrócono do miesiąca, przy jednoczesnym zastosowaniu zasady milczącej zgody administracyjnej.
Analogiczne uproszczenia dotyczą instalacji pomp ciepła. Procedura wydawania zezwoleń dla pomp ciepła o mocy poniżej 50 MW powinna zakończyć się w terminie jednego miesiąca, a dla geotermicznych pomp ciepła – trzech miesięcy. W przypadku małych pomp ciepła przewidziano również bardzo krótkie terminy na wydanie warunków przyłączenia do sieci. Zgodnie z informacjami Ministerstwa Klimatu i Środowiska, wdrożenie dyrektywy w Polsce w tym zakresie obejmie na razie część wskazanych zezwoleń – w szczególności przez skrócenie terminów procedur inwestycyjnych i wprowadzenie wybranych odstępstw w zakresie procedury OOŚ dla określonych kategorii instalacji OZE.
Monika Jaworowska
