Rozporządzenie jest odpowiedzią na utrzymujący się od dłuższego już czasu wzrost cen paliw kopalnych, w szczególności gazu, oraz niepewność dotyczącą dostaw surowców wykorzystywanych przez elektrownie, stale pogłębiającą się przez toczącą się już ponad cztery lata wojnę na Ukrainie. Jego celem ostatecznym jest, poza łagodzeniem krótkoterminowych konsekwencji wymienionych negatywnych czynników, osiągnięcie przystępnych oraz konkurencyjnych cen energii elektrycznej, zarówno dla odbiorców prywatnych, jak i przemysłowych.
W związku z tym opracowano szereg wytycznych, mających na celu reformę struktury rynku energii elektrycznej. Finalnie chodzi o uniezależnienie cen energii elektrycznej od cen paliw kopalnych, co można osiągnąć na kilka sposobów oraz zagwarantowanie większej ochrony odbiorców końcowych, większej stabilności dla przedsiębiorstw i zwiększenie udziału energii odnawialnej w rynku energii elektrycznej.
Jeżeli chodzi o konsumentów prywatnych, cel ten mają pomóc zrealizować: mniejsza zmienność cen, elastyczność dostępu do umów o stałej cenie oraz tych na czas określony, większa przejrzystość w dostępie do informacji, dostosowanie produkcji energii do rzeczywistego zużycia dzięki inteligentnym licznikom. Przedsiębiorstwa mogą natomiast liczyć na: bardziej stabilne ceny, dzięki umowom długoterminowym, oraz bardziej stabilne przychody, dzięki strukturyzacji nowych inwestycji w niskoemisyjne elektrownie w formie dwustronnych kontraktów różnicowych. Z kolei realizację ostatniego punktu dotyczącego energii odnawialnej ma zapewnić: lepszy dostęp do sieci, wzmocnienie mechanizmów koordynacji, wymiany i dostarczania informacji pomiędzy operatorami systemów przesyłowych oraz opracowanie środków mających na celu zwiększenie udziału energii odnawialnej w zużyciu energii.
STABILIZACJA RYNKÓW I CEN
Pożądana stabilizacja rynków i cen ma zostać osiągnięta dzięki reformie struktury rynku energii elektrycznej, skoncentrowaniu się na rozwijaniu energetyki odnawialnej oraz ograniczeniu wytwarzania energii elektrycznej z paliw kopalnych. Kolejnym sposobem są zmiany na rynku, które zapewnią jego uczestnikom ochronę przed ryzykiem cenowym. W tym zakresie wyróżnia się dwa podstawowe mechanizmy długoterminowych inwestycji w produkcję energii odnawialnej: umowy zakupu energii elektrycznej PPA (Power Purchase Agreement) oraz kontrakty różnicowe.
Tytułowy skutek przynieść ma także ułatwienie operatorom rynku przygotowywania produktów zabezpieczających przed ryzykiem kursowym, chroniących uczestników rynku, w tym właścicieli obiektów produkcji energii wykorzystujących odnawialne źródła, przed wahaniami cen. Skuteczne ma być oprócz tego promowanie odchodzenia od paliw kopalnych, m.in. przez opracowywanie elastycznych rozwiązań ułatwiających włączanie źródeł energii odnawialnej do sieci elektroenergetycznej, umożliwiających jej dostosowanie do zmienności podaży i popytu na energię elektryczną w różnych horyzontach czasowych – w tym możliwości stosowania przez państwa unijne programów wsparcia elastyczności w odejściu od paliw kopalnych za pośrednictwem systemów płatności za moc. Kolejny sposób stanowi również zapewnienie zakupu produktów redukujących szczytowe zapotrzebowanie na energię elektryczną w ograniczonych regionalnie, jak i ogólnounijnych sytuacjach kryzysowych.
PROMOWANIE UMÓW PPA
PPA to dwustronne umowy zakupu energii elektrycznej, zawierane między producentami a odbiorcami dobrowolnie, oparte na warunkach cen rynkowych, bez ingerencji w proces ustalania cen ze strony organów regulacyjnych. Przydział długoterminowych praw przesyłowych umożliwia uczestnikom rynku zabezpieczenie się przed ryzykiem wahania cen. Odbywa się to regularnie, w sposób przejrzysty, rynkowy i niedyskryminacyjny, za pośrednictwem jednolitej platformy alokacji, utworzonej zgodnie z rozporządzeniem Komisji Europejskiej 2016/1719.
Jednolita platforma alokacji powinna działać jako podmiot oferujący przydział i ułatwiający obrót długoterminowymi prawami przesyłowymi w imieniu operatorów systemów przesyłowych, między różnymi obszarami rynkowymi i w stosownych przypadkach regionalnymi węzłami wirtualnymi. Kraje członkowskie powinny promować upowszechnianie umów zakupu energii elektrycznej PPA poprzez usuwanie nieuzasadnionych barier oraz nieproporcjonalnych albo dyskryminujących opłat, żeby zapewnić przewidywalność cen i osiągnąć cele dekarbonizacji, jednocześnie zachowując konkurencyjne i płynne rynki energii elektrycznej oraz handel transgraniczny. Ponadto państwa członkowskie mają zapewnić w skoordynowany sposób wdrożenie instrumentów ograniczających ryzyko finansowe związane z niewywiązywaniem się z płatności w ramach umów PPA oraz ich dostępność dla klientów, którzy napotykają bariery wejścia na rynek umów tego typu i znajdują się w trudnej sytuacji finansowej. Państwa UE powinny mieć możliwość określenia kategorii klientów, do których skierowane są te instrumenty.
KONTRAKTY RÓŻNICOWE I WSPARCIE ELASTYCZNOŚCI
Wsparcie, jakie państwa członkowskie otrzymują ze środków publicznych na inwestycje w nowe obiekty produkcji energii elektrycznej wykorzystujące odnawialne źródła energii (energię wiatrową, słoneczną, geotermalną, hydroenergię), będzie udzielane za pośrednictwem dwustronnych kontraktów różnicowych lub równoważnych systemów o takich samych skutkach. Kontrakty różnicowe to umowy między operatorami obiektów wytwarzających energię elektryczną a kontrahentami, którymi przeważnie są podmioty publiczne, zapewniające zarówno minimalne wynagrodzenie (dolny próg), jak i limit nadwyżki wynagrodzenia (górne ograniczenie). Producent sprzedaje energię elektryczną na rynku, a następnie rozlicza różnicę pomiędzy ceną rynkową a ceną wykonania, uzgodnioną wcześniej z podmiotem publicznym. Opisywane rozporządzenie zakłada, że udział uczestników rynku w systemach bezpośredniego wsparcia cen w formie kontraktów różnicowych lub równoważnych systemów powinien być dobrowolny.
Systemy bezpośredniego wsparcia cen należy ukierunkowywać na sprawne funkcjonowanie rynków energii elektrycznej, aby uniknąć wszelkich nadmiernych zakłóceń i konkurencji. Wysokość wynagrodzeń powinna być ustalana w otwartym, przejrzystym, niedyskryminującym i konkurencyjnym procesie przetargowym. System zapewnia, że próg minimalnego wynagrodzenia i górny limit nadwyżki wynagrodzenia są dostosowane do kosztów nowej inwestycji i przychodów rynkowych, aby zagwarantować długoterminową rentowność zakładu wytwarzającego energię elektryczną, a zarazem uniknąć nadmiernej rekompensaty.
Przychody z systemów bezpośredniego wsparcia cen w formie kontraktów różnicowych lub równoważnych systemów muszą być finalnie przekazywane odbiorcom końcowym bez uszczerbku dla określonej elastyczności zagwarantowanej organom krajowym. Mogą być one również wykorzystywane do finansowania kosztów systemów bezpośredniego wsparcia cen albo inwestycji w celu obniżenia kosztów energii elektrycznej dla odbiorców końcowych.
Opisywane rozporządzenie pozwala także krajom członkowskim na stosowanie systemów wsparcia elastyczności w odchodzeniu od paliw kopalnych. Polegają one na płatnościach za dostępną moc pozyskaną ze źródeł odnawialnych, gdy potrzeby w zakresie elastyczności nie są w wystarczającym stopniu zaspokajane, aby osiągnąć orientacyjny cel krajowy. Te systemy wsparcia muszą być zgodne z zasadą proporcjonalności oraz unikać nadmiernych zakłóceń w sprawnym działaniu rynków energii elektrycznej. Dostawcy muszą być wybierani w drodze konkurencyjnych, niedyskryminacyjnych i opłacalnych procesów.
PODSUMOWANIE
Rozporządzenie promuje taryfy sieciowe o stałej cenie – sprzyjające integracji rynku, integracji energii odnawialnej i bezpieczeństwu dostaw – oraz wspiera korzystanie z usług elastyczności, promując efektywne oraz terminowe inwestycje. Uznaje oprócz tego przeszkody dla powszechnego i efektywnego wdrażania morskich instalacji odnawialnych źródeł energii i zachęca do korzystania z instrumentów w celu ograniczenia ryzyka inwestycyjnego dla podmiotów realizujących projekty morskie poprzez umowy PPA i kontrakty różnicowe.
By zmniejszyć ryzyko związane ze szczególną sytuacją topograficzną związaną z dostępem do rynku źródeł offshore, operatorzy systemów przesyłowych, którzy nie udostępnili przepustowości uzgodnionej w umowach przyłączeniowych na interkonektorze, albo nie udostępnili przepustowości na krytycznych elementach sieci, powinni wypłacać odszkodowania tym podmiotom. Rekompensata powinna być wypłacana z dochodów z tytułu ograniczeń przesyłowych. Wzmocnione zostają także mechanizmy koordynacji, wymiany i dostarczania informacji między operatorami systemów przesyłowych, podobnie jak obowiązki w zakresie przejrzystości. Operatorzy systemów przesyłowych i dystrybucyjnych muszą publikować jasne informacje o przepustowości dostępnej dla nowych połączeń na swoich obszarach działania, z dużą szczegółowością przestrzenną, jak również w sposób przejrzysty i zrozumiały przekazywać użytkownikom systemu informacje o statusie oraz sposobie rozpatrywania ich wniosków o przyłączenie.
Kilka kwestii uregulowanych w rozporządzeniu 2024/1747 wymaga dostosowania polskiego prawa energetycznego. Przykładem są zmiany w systemie taryfowania energii elektrycznej, zachęcające operatorów elektroenergetycznych systemów przesyłowych i dystrybucyjnych do korzystania z usług w zakresie elastyczności, w szczególności do reagowania na rzeczywiste zapotrzebowanie, czy z magazynowania energii oraz skłaniających ich do integracji energii ze źródeł odnawialnych. Trzeba także nałożyć obowiązek współpracy między operatorami systemów dystrybucyjnych i operatorem systemu przesyłowego przy publikacji informacji na temat mocy dostępnych na potrzeby nowych przyłączeń.
Monika Jaworowska
