Okablowanie i osprzęt kablowy – krwiobieg automatyki

Okablowanie i osprzęt kablowy odpowiadają za dostarczanie zasilania, transmisję sygnałów pomiarowych i sterujących oraz wymianę danych pomiędzy urządzeniami, tworząc swoisty krwiobieg energetyki i przemysłu. Dlatego ich właściwy dobór oraz instalacja warunkują ciągłość, prawidłowość oraz bezpieczeństwo działania urządzeń. Nie są to proste zadania, ponieważ trzeba jednocześnie uwzględnić wiele wymagań elektrycznych, eksploatacyjnych oraz wynikających ze specyfiki warunków pracy.

Dodaj do ulubionych źródeł w Google
Posłuchaj
00:00

Nieprawidłowo dobrane okablowanie i osprzęt kablowy mogą się nadmiernie nagrzewać, powodować spadki napięcia w instalacji przekraczające wartości dopuszczalne, przyczyniać się do przyspieszenia starzenia izolacji i prowadzić do wzrostu strat energii. Mogą również być źródłem zaburzeń elektromagnetycznych powodujących błędy transmisji oraz nieprawidłowe działanie układów sterowania i zabezpieczeń. W konsekwencji prowadzi to do wzrostu kosztów eksploatacji, dochodzi do przestojów, a w skrajnych przypadkach nawet pożaru albo innych niebezpiecznych zdarzeń, jak wypadki spowodowane awarią urządzeń. Aby tego uniknąć, wybierając okablowanie i osprzęt kablowy, powinno się wziąć pod uwagę zarówno wymagania elektryczne instalacji, jak i warunki środowiskowe oraz specyfikę jej eksploatacji.

OBCIĄŻALNOŚĆ PRĄDOWA

W przypadku kabli elektroenergetycznych przeznaczonych do przesyłu i dystrybucji energii elektrycznej oraz zasilania odbiorników podstawowym parametrem odniesienia przy ich doborze jest napięcie znamionowe obwodu, instalacji lub systemu elektroenergetycznego, w którym kabel będzie eksploatowany. Wybrany kabel musi być przystosowany do pracy przy takim napięciu.

Kolejne kluczowe kryterium doboru stanowi jego obciążalność prądowa długotrwała. Jest to maksymalny prąd, jaki może przez niego płynąć przez dłuższy czas bez przekroczenia dopuszczalnej temperatury pracy. Obciążalność prądowa długotrwała kabla jest uwarunkowana równowagą cieplną między stratami mocy wydzielanymi w żyle a ciepłem odprowadzanym do otoczenia. Zależy ona w szczególności od materiału i przekroju żyły, dopuszczalnej temperatury pracy określonej przez rodzaj izolacji, temperatury otoczenia, warunków instalacji, w tym sposobu prowadzenia kabla, w powietrzu lub w ziemi, wzajemnego oddziaływania cieplnego sąsiednich kabli oraz właściwości termicznych ośrodka, w którym kabel jest zainstalowany.

Przykładowo, kabel pracujący w temperaturze otoczenia +40°C charakteryzuje się obciążalnością prądową stanowiącą ok. 90% jego obciążalności w temperaturze +30°C. Ułożenie go w przewodzących lub ferromagnetycznych elementach konstrukcyjnych, takich jak stalowe rury, korytka albo osłony, może prowadzić do zwiększenia strat dodatkowych wynikających z oddziaływań elektromagnetycznych. To w konsekwencji również obniża obciążalność prądową. Podobnie, prowadzenie go w bezpośrednim sąsiedztwie innych kabli nasila ich wzajemne oddziaływanie termiczne, co zmniejsza skuteczność odprowadzania ciepła i ostatecznie skutkuje redukcją obciążalności prądowej.

Jeżeli chodzi o właściwości termiczne ośrodka, to przykładem jest rezystywność cieplna gruntu kluczowa w przypadku kabli układanych w ziemi. Grunty suche i piaszczyste charakteryzują się wyższym oporem cieplnym niż te wilgotne, co wynika z większej ilości powietrza w porach w suchym podłożu. W konsekwencji gorzej odprowadzają one ciepło z kabli, co może istotnie ograniczać ich obciążalność prądową.

Osprzęt kablowy

Nawet najlepiej dobrany kabel nie zagwarantuje niezawodności transmisji bez odpowiedniego osprzętu. Dławnice, systemy prowadzenia i grupowania kabli wpływają na szczelność, odporność na czynniki środowiskowe i obciążenia mechaniczne oraz możliwość zamocowania kabli.

Dławnice

Inaczej nazywane dławikami, przelotkami lub przepustami kablowymi, dławnice pełnią wieloraką funkcję. Przede wszystkim są to komponenty pozwalające na przeprowadzenie kabla przez otwory w obudowach maszyn lub innych urządzeń. Oprócz możliwości zamocowania, dławnice zapewniają uszczelnienie wejścia kabla. Dzięki temu do urządzenia nie wnikają zanieczyszczenia, jak kurz, pył czy płyny, które mogłyby je uszkodzić. Dodatkowo przepusty chronią kabel przed skręcaniem się i nadmiernym zużyciem w wyniku częstego zginania, a jego końcówkę przed uszkodzeniem. Dławnice zabezpieczają go też przed przypadkowym wyciągnięciem albo wyrwaniem.

Generalnie zatem, komponent ten wydłuża żywotność kabla. Główne komponenty dławnicy to: korpus, którym prowadzony jest kabel, uszczelki i mocowania (nakrętki). Korpus wykonuje się z materiałów odpornych na uszkodzenia mechaniczne i agresywne czynniki środowiskowe. Dostępne są dławnice z tworzyw sztucznych i metali. Uszczelnienia wykonuje się z materiałów o różnych właściwościach, np. o dużej wytrzymałości na wysokie temperatury. Przykładem nakrętek są te mocujące przewód, których dokręcenie powoduje zaciśnięcie się uszczelki i mechaniczne zamocowanie kabla w przepuście.

Korytka i prowadnice

Korytka najlepiej sprawdzają się w zastosowaniach stacjonarnych. Okablowanie nimi prowadzone jest chronione przed zanieczyszczeniami lub wentylowane, w zależności od konstrukcji zamkniętej albo otwartej. Korytka pozwalają również separować różne typy kabli. Dostępne są w wykonaniu z różnych materiałów, m.in. ze stali nierdzewnej, z aluminium, tworzywa sztucznego, włókna szklanego.

Prowadnice kablowe natomiast przeznaczone są do zastosowań o dużej dynamice ruchu, takich jak roboty, obrabiarki oraz duże maszyny przemysłowe. Mogą wytrzymać ciężar dużej liczby kabli i ograniczają promień gięcia, a dzięki temu naprężenia z nim związane, zwykle ograniczając gięcie do jednej płaszczyzny. Chronią też okablowanie przed uszkodzeniem, zapobiegając jego splątaniu się, zgniataniu, zwisaniu, naciąganiu, zużyciu ściernemu i zaczepieniu o ruchome elementy maszyny.

Tak jak korytka, dostępne są w wielu wersjach i w wykonaniu z różnych materiałów. Najpopularniejszym typem prowadnic kablowych są te łańcuchowe. Wyróżnia je to, że ograniczają zginanie kabli do jednej płaszczyzny. Są wykorzystywane do zastosowań z ruchem liniowym. Dostępne są też elastyczne prowadnice w postaci falistych tulejek, które można zginać w dowolnym kierunku. Ich podstawowym zastosowaniem jest ochrona okablowania w robotach przemysłowych.

Prowadnice kablowe dzieli się również na otwarte i zamknięte. W przypadku łańcuchowych ogniwa pierwszego typu mają postać szczebli (poprzeczek), zaś w drugim są wyposażone w lite, uchylane pokrywy. Elastyczne prowadnice wykonane w postaci jednorodnej, falistej rury zalicza się z kolei do tych zamkniętych.

Obejmy

Utrzymują grupy kabli razem. Są dostępne w postaci opasek lub owijek zaciskowych. Przy wyborze obejmy należy zwrócić uwagę na: materiał wykonania, wytrzymałość na rozciąganie, maksymalną średnicę obejmowanej wiązki kabli, długość i szerokość, zakres temperatur użytkowych. Popularne materiały to: aluminium, tkaniny, nylon, PTFE, PVC, stal nierdzewna.

Materiał powinien być odporny na warunki środowiskowe. Musi być również kompatybilny z materiałem osłony kabli, by nie powodować jej korozji, nadmiernego zużycia ani uszkodzeń.

Ważna jest też wytrzymałość obejmy na rozciąganie. Zależy ona od konstrukcji blokady oraz właściwości materiału. Maksymalna średnica opaski warunkuje to, czy będzie w stanie utrzymać wiązkę kabli. Ważne, by można było owijkę zapętlić i zablokować (nadmiar jej materiału powinien znajdować się za blokadą, aby zapobiec przeciągnięciu). Do obejmy można przymocować etykiety identyfikacyjne.

PRZECIĄŻENIA, ZWARCIA, SPADKI NAPIĘCIA

Należy również uwzględnić dopuszczalne przeciążenia awaryjne, które mogą wymagać zwiększenia przekroju żyły, mimo spełnienia warunku obciążalności długotrwałej. Ponadto trzeba zapewnić wytrzymałość kabla na prądy zwarciowe występujące w danej instalacji. Podczas zwarcia przez przewodnik przepływa bardzo duży prąd, powodujący wzrost temperatury żyły. Jej zbyt mały przekrój może prowadzić do przekroczenia dopuszczalnej temperatury i trwałego uszkodzenia kabla. Wytrzymałość zwarciową ocenia się na podstawie spodziewanego prądu zwarciowego, czasu zadziałania zabezpieczeń oraz właściwości materiałowych żyły i izolacji.

W praktyce projektowej stosuje się zależność: I²t = k²S², gdzie: I – prąd zwarciowy, t – czas trwania zwarcia, S – przekrój żyły, k – współczynnik zależny od materiału żyły i rodzaju izolacji. Właściwie dobrany kabel musi spełniać wymagania dla najniekorzystniejszego przewidywanego przypadku zwarcia.

W wielu instalacjach kryterium spadku napięcia może mieć decydujący wpływ na dobór przekroju żyły. Spadek napięcia jest w przybliżeniu proporcjonalny do długości obwodu, rezystancji jednostkowej przewodnika oraz natężenia prądu. W długich obwodach niskiego napięcia może się okazać, że przekrój kabla dobrany pod kątem obciążalności prądowej musi zostać zwiększony, aby ograniczyć spadek napięcia do wartości dopuszczalnych. Zalecane maksymalne wartości spadków napięcia pomiędzy źródłem zasilania a odbiornikiem są określone w normach instalacyjnych.

Przy wyborze kabla należy również uwzględnić warunki środowiskowe, w których będzie on eksploatowany. Istotne znaczenie mają m.in.: temperatura otoczenia, obecność źródeł ciepła, takich jak kotły lub rurociągi z parą, wilgotność i możliwość zalania, obecność substancji chemicznych powodujących korozję, narażenie na uszkodzenia mechaniczne, promieniowanie ultrafioletowe w razie użytkowania na zewnątrz, wymagania dotyczące odporności ogniowej i nierozprzestrzeniania płomienia.

Maciej Ślęzak - igus, dział chainflex

Jak kształtuje się Państwa portfolio kabli pod względem typów oraz napięć znamionowych i czym kierują się Państwo, dobierając konstrukcję do konkretnej aplikacji?

Portfolio chainflex obejmuje przewody przeznaczone praktycznie do każdego rodzaju ruchu spotykanego w przemyśle. Każdą maszynę w praktycznie każdej branży można uzbroić naszymi przewodami: sterowniczymi, transmisji danych, silnikowymi, światłowodowymi, BUSowymi czy robotycznymi. Dostępne są rozwiązania dla różnych napięć znamionowych, środowisk pracy i promieni gięcia. Jeśli chodzi o podział ze względu na napięcia nominalne, to mamy w ofercie przewody sterownicze (300/500 V), transmisji danych (300/300 V), BUSowe i enkoderowe (50 V), przewody silnikowe oraz serwo (600/1000 V), a także przewody średniego napięcia (6/10 kV).

Wybór przewodu odnośnie napięcia nominalnego zależy od tego, do czego będzie ten przewód wykorzystywany – np. przewód 4G1,5 może być traktowany jako przewód sterowniczy, pod napięcie nominalne 300/500 V, a ta sama konfiguracja może służyć do połączenia napędu z przemiennikiem częstotliwości – wtedy konieczne będzie użycie przewodu pod napięcie nominalne 600/1000 V oraz wersji ekranowanej.

Kluczowe jest jednak nie samo napięcie, lecz cała charakterystyka aplikacji: rodzaj i częstotliwość ruchu, długość przesuwu, promień gięcia, prędkość i przyspieszenie, temperatura, środowisko oraz wymagania dotyczące ekranowania. Konstrukcja chainflex jest więc dobierana przede wszystkim pod kątem rzeczywistych obciążeń mechanicznych i elektrycznych, a nie wyłącznie parametrów katalogowych.

Jakie zabiegi konstrukcyjne stosują Państwo, by kable prowadzone w prowadnicach łańcuchowych wytrzymywały miliony cykli zginania i skręcania bez utraty parametrów elektrycznych?

Trwałość przewodów chainflex wynika z konstrukcji opracowanej specjalnie z myślą o ruchu ciągłym. Obejmuje ona m.in. odpowiednią klasę elastyczności samego przewodnika, zwarto skręcone żyły z małym kątem splotu z zatopionym rdzeniem biegnącym w osi przewodu, specjalne materiały izolacyjne wtryskiwane pod wysokim ciśnieniem oraz w przypadku wersji przewodów ekranowanych – ekran pleciony bardzo gęsto, którego pokrycie optyczne wynosi nawet 90%. Istotne jest również to, że przewody są testowane w rzeczywistych warunkach ruchu w laboratorium testowym igus. Dzięki temu możemy określać ich przewidywaną oraz gwarantowaną żywotność dla konkretnych parametrów aplikacji. To zasadnicza różnica względem przewodów, które są jedynie „elastyczne” – chainflex projektuje się od początku jako przewody do ruchu. Dzięki własnemu laboratorium igus może zaoferować swoim klientom gwarancję do 4 lat lub 10 milionów podwójnych cykli gięcia.

Jak wchodzą do Państwa oferty rozwiązania z zakresu monitoringu stanu okablowania i prowadnic w czasie rzeczywistym? Gdzie przebiega granica między funkcją, która realnie ogranicza przestoje, a zbędnym gadżetem?

Monitoring stanu jest naturalnym rozszerzeniem naszej oferty przewodów i prowadników. Rozwiązania igus i.Sense pozwalają monitorować zużycie elementów pracujących w ruchu i odpowiednio wcześnie sygnalizować ryzyko awarii. W praktyce wartość takiego rozwiązania nie polega na gromadzeniu jak największej ilości danych, ale na ich przełożeniu na konkretną informację dla utrzymania ruchu: czy element nadal może bezpiecznie pracować i kiedy należy zaplanować jego wymianę.

Jeżeli monitoring pozwala przejść od reaktywnego usuwania awarii do planowania serwisu, bezpośrednio wpływa on na ograniczenie nieplanowanych przestojów. Właśnie na tym poziomie widzimy jego największą wartość. Co więcej, taki system zapewnia możliwość rzeczywistego monitoringu siły działającej na prowadnik (push-pull force) i umożliwia zatrzymanie zasilania maszyny w przypadku znaczącego jej wzrostu (np. pozostawienia narzędzi na prowadniku czy w przypadku przymarznięcia systemu, który pracuje na zewnątrz) – co eliminuje możliwość zerwania prowadnika i przewodów przez pozostawiony w systemie e-chain element.

SPECYFIKA KABLI STEROWNICZYCH

Inne kryteria należy z kolei wziąć pod uwagę w przypadku kabli do transmisji sygnałów sterujących i pomiarowych małej mocy między urządzeniami automatyki, aparaturą kontrolno-pomiarową i elementami wykonawczymi. W przeciwieństwie do kabli elektroenergetycznych, obciążalność prądowa rzadko jest istotnym parametrem przy ich wyborze, kluczowe są natomiast ich napięcie znamionowe, odporność na zaburzenia elektromagnetyczne i, jak w przypadku kabli zasilających, na spodziewane uciążliwe warunki środowiskowe, w których będą eksploatowane.

Napięcie w obwodach sterowniczych waha się od poziomu miliwoltów w układach pomiarowych, do kilkuset woltów w elementach wykonawczych. Stanowi ono wartość odniesienia przy wyborze kabla pod kątem napięcia znamionowego, z uwzględnieniem zapasu odpowiedniego do specyfiki instalacji. Odporność na zaburzenia elektromagnetyczne jest wymagana, gdyż kable sterownicze i pomiarowe często są prowadzone w sąsiedztwie kabli zasilających, przemienników częstotliwości, silników elektrycznych i innych urządzeń, które są ich źródłem. W takich przypadkach wybiera się kable ekranowane. Ekran to osłona wykonana z materiału przewodzącego. Warunkiem zapewnienie przez niego skutecznej ochrony jest jego prawidłowe uziemienie. Jeżeli kable będą w ruchu, jak np. te w robotach przemysłowych, istotna staje się też ich elastyczność i odporność na wielokrotne zginanie i skręcanie.

Opisane kryteria wyboru są bezpośrednio związane z budową kabla. O jego właściwościach elektrycznych i wytrzymałościowych decydują rozwiązania konstrukcyjne i materiały wykonania żył, izolacji, ekranów, powłok ochronnych.

MIEDŹ CZY ALUMINIUM?

Najpopularniejszymi materiałami żył w kablach są miedź oraz aluminium. Mogą mieć one budowę jednodrutową lub wielodrutową. Materiał i konstrukcja żył wpływają na kluczowe parametry: obciążalność prądową oraz elastyczność kabla.

Żyły przewodów wykonywane są najczęściej z miedzi. Metal ten pokrywa się zwykle powłoką z cyny, srebra lub niklu, przy czym powłoki cynowe stosowane są najpowszechniej. Zwiększają one odporność przewodów na korozję i ich lutowność oraz zmniejszają tarcie między żyłami. Przewody platerowane srebrem mogą być z kolei używane w wysokich temperaturach, rzędu +150°C do +200°C, oraz w zakresie dużych częstotliwości, w którym mniej tłumią przesyłane sygnały (dzięki połączeniu dużej przewodności srebra, większej niż miedzi oraz efektu naskórkowości). Zakres temperatur roboczych przewodów miedzianych pokrytych powłoką niklową wynosi od +200°C do +450°C. Zastosowanie tego metalu jest wymagane, ponieważ w przeciwnym wypadku w tak wysokich temperaturach miedź bardzo szybko ulega utlenieniu. Wadą niklu jest słaba lutowność oraz duża rezystancja elektryczna.

Konkurencją dla kabli z żyłami miedzianymi są te z przewodami wykonanymi z aluminium. Jest to metal lekki, którego gęstość stanowi zaledwie 30% gęstości miedzi. Jego przewodność wynosi natomiast tylko 60% przewodności miedzi. Dlatego, aby uzyskać taką samą obciążalność prądową, średnica przewodu aluminiowego musi być o 60% większa niż przewodu miedzianego. W kablach z żyłami o większym przekroju poprzecznym rzadziej występuje wyładowania koronowe – dlatego właśnie z aluminium najczęściej wykonywane są napowietrzne linie energetyczne. Z drugiej strony, miedź jest metalem o większej plastyczności oraz wytrzymalszym na rozciąganie, a przewody aluminiowe są podatniejsze na pękanie pod wpływem wibracji.

Z tych powodów kable z żyłami aluminiowymi, które są narażone na drgania eolskie wywołane przez wiatr, zabezpiecza się przed uszkodzeniem specjalnymi tłumikami. Aluminium jest podatniejsze na korozję. Ponadto aby przyłączyć kable z przewodami aluminiowymi do szyn miedzianych, użyć trzeba specjalnych bimetalicznych końcówek. Są one konieczne, ponieważ metale te mają różne współczynniki rozszerzalności temperaturowej. Dlatego przy spadku temperatury przewody aluminiowe bardziej się kurczą, przez co powstają luzy. Z ich powodu rośnie temperatura na złączach, co może doprowadzić nawet do pożaru.

Krzysztof Moćko - ifm electronic

Jak kształtuje się Państwa portfolio kabli pod względem typów i napięć znamionowych? Czym kierują się Państwo, dobierając konstrukcję do konkretnej aplikacji?

Portfolio ifm obejmuje kompletne rozwiązania połączeniowe M8 i M12 do transmisji sygnałów, danych oraz zasilania, w tym przewody Ethernet, CAN, przewody ekranowane, złącza zaworowe, rozgałęźniki i pasywne moduły I/O. Przy doborze nie ograniczamy się jednak do typu złącza czy parametrów elektrycznych. Punktem wyjścia są rzeczywiste warunki pracy: obecność olejów i chłodziw, agresywne procesy mycia, wibracje, udary, skręcanie przewodu, odpryski spawalnicze lub wymagania stref zagrożonych wybuchem. Dlatego oferujemy wyspecjalizowane rodziny przewodów do standardowych aplikacji przemysłowych, obszarów higienicznych, maszyn mobilnych, spawalnictwa oraz aplikacji ATEX.

Jak rozwija się u Państwa segment okablowania i osprzętu odpornego na codzienne mycie agresywnymi środkami chemicznymi w przemyśle spożywczym i farmaceutycznym?

W obszarach higienicznych liczy się nie tylko odporność materiałowa, ale również długotrwała szczelność całego połączenia. Rodziny EVT i EVF są przeznaczone do środowisk mokrych, w których występują środki czyszczące i dezynfekujące. Konstrukcja ecolink chroni uszczelnienie przed uszkodzeniem i zapewnia odporność połączenia na wibracje. Rozwiązania Fast Connect wykorzystują materiały przebadane przez Ecolab, osiągają stopień ochrony do IP69K i umożliwiają szybkie wykonanie szczelnego połączenia bez czasochłonnego dokręcania. Jednocześnie pozostają kompatybilne ze standardowymi złączami M12, zgodnymi z IEC 61076-2-101, niezależnie od producenta.

Dla jakich wyjątkowo wymagających lub nietypowych gałęzi przemysłu tworzą Państwo dziś okablowanie projektowane na zamówienie?

Koncentrujemy się na rozwiązaniach dopasowanych do wymagań konkretnej aplikacji. Przykładem są maszyny mobilne, gdzie przewody muszą wytrzymywać silne udary, wibracje, mgłę solną oraz kontakt z olejami i smarami. W spawalnictwie kluczowa jest odporność na skręcanie i odpryski, w branży spożywczej – na intensywne mycie, a w strefach zagrożonych wybuchem – zgodność z wymaganiami ATEX. Własna technologia ecolink obejmuje opatentowane uszczelnienie, metalowe zabezpieczenie przed samoczynnym odkręceniem oraz montaż do wyraźnego mechanicznego ogranicznika. Poprawia to powtarzalność montażu i niezawodność połączenia w trudnych warunkach.

ŻYŁY WIELODRUTOWE

W zależności od wymagań w zakresie elastyczności, średnicy zewnętrznej, rezystancji i odporności mechanicznej żyły wielodrutowe mogą mieć różną budowę. Przykładowa konstrukcja składa się z drutu centralnego, wokół którego ułożone są kolejne warstwy drutów nawiniętych spiralnie. Każda kolejna warstwa składa się z większej liczby drutów niż poprzednia, a kierunek skrętu sąsiednich warstw jest przeciwny.

To popularna konstrukcja w kablach elektroenergetycznych. Kolejny przykład stanowią żyły wykonywane przez skręcenie wielu cienkich drutów w tym samym kierunku, bez zachowania regularnego układu geometrycznego. Taka konstrukcja zapewnia dużą elastyczność i jest stosowana przede wszystkim w przewodach giętkich i kablach sterowniczych. Spotykane są także żyły zbudowane z kilku skręconych ze sobą wiązek, z których każda stanowi osobną żyłę wielodrutową. Wyróżnia je bardzo duża giętkość i odporność na wielokrotne zginanie.

Żyły sektorowe wielodrutowe składają się z kilku segmentów o przekroju poprzecznym w kształcie wycinka koła, zaś żyły zagęszczane wykonuje się przez sprasowanie żyły wielodrutowej po jej skręceniu. Zmniejsza to przestrzenie między drutami. Z kolei w konstrukcji kompaktowej można je niemal całkowicie wyeliminować. Stanowi ona najbardziej zwartą formę żyły wielodrutowej. Przed skręceniem druty są odpowiednio profilowane, najczęściej do kształtu trapezowego, a następnie sprasowywane do docelowego przekroju.

IZOLACJA I OCHRONA

Żyły muszą być izolowane elektrycznie, a dodatkowo kabel jako całość powinien być chroniony przed działaniem czynników niszczących w otoczeniu. Osłony wewnętrzne, które separują żyły, jak i te zewnętrzne, chroniące kable, wykonuje się z tworzyw sztucznych, termoplastycznych albo termoutwardzalnych. Materiały termoplastyczne tracą kształt po podgrzaniu (topią się), natomiast termoutwardzalne zachowują go. Dalej przedstawiamy właściwości wybranych tworzyw obu typów.

Do tworzyw termoplastycznych zalicza się polichlorek winylu (PVC), popularny w przewodach i kablach przy napięciu do 1 kV. W zależności od składu – w który oprócz materiału bazowego wchodzą plastyfikatory, wypełniacze, stabilizatory i modyfikatory – można uzyskać tworzywa charakteryzujące się określonymi właściwościami elektrycznymi, fizycznymi i chemicznymi. Temperatura pracy typowych mieszanek PVC mieści się w przedziale od +60°C do +105°C. Wraz z jej spadkiem sztywnieją i generalnie nie są zalecane do zastosowań wymagających zginania poniżej –10°C, choć odpowiedni dobór składników pozwala obniżyć ten próg do –40°C. Właściwe dodatki zapewniają również odporność na oleje, ozon, kwasy, zasady, alkohole, rozpuszczalniki, światło słoneczne. To w połączeniu z odpornością PVC na wilgoć i ścieranie sprawia, że z tego materiału wykonuje się izolacje kabli różnych typów, od tych użytkowanych w kontrolowanych warunkach sterowni, po podziemne, chronione metalowymi pancerzami. Typowe wartości stałej dielektrycznej PVC są spore – wahają się od 3,5 do 6,5 i, niestety, tworzywo to zawiera halogeny.

Przykładem tworzywa termoutwardzalnego jest usieciowany chlorowany polietylen (CPE). Jest to materiał wysoce odporny na płynięcie na zimno, czyli odkształcenie trwałe po ściskaniu lub innych formach obciążeń zewnętrznych, a także na ciepło, ozon, promieniowanie ultrafioletowe, większość silnych kwasów i zasad oraz wiele rozpuszczalników, z wyjątkiem chlorowanych związków organicznych, oleje i paliwa. Przy określonym składzie wytrzymuje też długotrwałe zanurzenie w wodzie. CPE zachowuje elastyczność w niskich temperaturach – kruchy staje się dopiero, gdy temperatura spada poniżej –40°C. Maksymalna ciągła temperatura pracy to z kolei +105°C, która okresowo może być przekraczana. CPE jest też odporne na ścieranie, dzięki czemu sprawdza się m.in. w kablach dla górnictwa.

CO WYRÓŻNIA FLUOROPOLIMERY?

Kolejnym materiałem termoplastycznym są fluoropolimery, które dzięki fluorowi w składzie wyróżniają się właściwościami termicznymi, chemicznymi, mechanicznymi i elektrycznymi. Przykłady to: teflon (PTFE, FEP, PFA), Tefzel (ETFE), Halar (ECTFE) oraz Kynar (PVDF). Ogólnie teflon charakteryzuje się doskonałymi właściwościami elektrycznymi, odpornością chemiczną i szerokim zakresem temperatur pracy, ale nie sprawdza się przy narażeniu na promieniowanie jądrowe ani wysokie napięcie. Jest także kilkukrotnie droższy niż PVC.

Jego poszczególne odmiany mają swoją specyfikę. PTFE to zazwyczaj nieprzezroczysty, biały materiał, chociaż dostępny jest też w wersji półprzezroczystej. Żyły nim izolowane muszą być pokryte srebrem albo niklem, co wynika ze specyfiki procesu nakładania izolacji z PTFE. Ze względu bowiem na dużą lepkość nie można go stopić i wytłoczyć, dlatego w zamian żyły są obsypywane teflonem w postaci proszku, który jest spiekany w temperaturze za wysokiej dla powłok cynowych, a tym bardziej dla czystej miedzi. W ten sposób można zaizolować żyły o ograniczonej długości. Alternatywą jest owinięcie przewodów taśmą z PTFE. Jego maksymalna ciągła temperatura pracy to +260°C. Jest niepalny, ma wysoką rezystancję izolacji i niską stałą dielektryczną, dobrą smarowność, która ułatwia montaż i pozostaje obojętny chemicznie.

FEP jest błyszczący i przezroczysty w cienkich przekrojach. Może być tłoczony po stopieniu w standardowy sposób, jak PVC, bez ograniczeń długości przewodów. Maksymalna temperatura pracy ciągłej FEP wynosi +205°C. Jest niepalny i bardzo słabo absorbuje wilgoć. Teflon PFA natomiast jest odporny na temperatury do +250°C, pełzanie w wysokiej temperaturze, niskie temperatury i jest ognioodporny.

Tefzel (ETFE) wyróżnia się najwyższą odpornością na ścieranie i przecięcie spośród wszystkich fluoropolimerów. Jest odporny na temperatury od –65°C do +150°C. Halar (ECTFE), o zakresie temperatur pracy od –70°C do +150°C, wyróżnia się dobrymi właściwościami elektrycznymi, chemicznymi, termicznymi i jest tańszy. Kynar (PVDF), o maksymalnej temperaturze pracy +135°C, jest z kolei jednym z najtańszych fluoropolimerów.

Instalacja w praktyce

Bębny kablowe

Kable różnych typów, elektroenergetyczne, sterownicze, a także telekomunikacyjne, w tym światłowody dostarczane są typowo w postaci odcinków nawiniętych na bębny (szpule). Prawidłowe obchodzenie się z nimi podczas transportu i magazynowania ma kluczowe znaczenie dla zachowania właściwości użytkowych kabli i uniknięcia ich uszkodzenia. Przykładowo, bębny powinny być przemieszczane zgodnie z oznaczeniem kierunku toczenia umieszczonym zwykle na ich tarczach bocznych. To zapobiega poluzowaniu zwojów kabla i ogranicza ryzyko jego zakleszczenia lub skręcenia podczas późniejszego rozwijania. W przypadku braku oznaczenia zaleca się toczenie szpuli w kierunku zgodnym z jej pierwotnym obrotem podczas procesu nawijania kabla.

Przy podnoszeniu bębnów za pomocą wózków widłowych należy natomiast stosować wyłącznie podejście boczne, przy czym widły powinny być na tyle długie, aby zapewnić równomierne podparcie obu tarcz szpuli. Jeżeli chodzi o przechowywanie, optymalnie powinny być składowane w pomieszczeniach o suchym i utwardzonym podłożu. Jeżeli konieczne jest składowanie na zewnątrz, bębny należy zabezpieczyć przed działaniem czynników atmosferycznych oraz bezpośrednim kontaktem z podłożem. Szpule powinny być ustawiane w sposób uporządkowany, zapewniający ich stabilność oraz możliwość bezpiecznego dostępu do nich, a także zabezpieczone przed niekontrolowanym przetoczeniem. W przypadku odcinania fragmentów kabla z pełnego bębna szczególne znaczenie ma zabezpieczenie ich odsłoniętych końców. Należy je niezwłocznie uszczelnić, aby zapobiec penetracji wilgoci do wnętrza kabla.

Jak uniknąć zakleszczenia?

Podczas instalacji kabli w rurach osłonowych, kanałach kablowych oraz przepustach może wystąpić zjawisko ich zakleszczenia. Polega ono na tym, że trzy kable ułożone równolegle w przekroju rury klinują się względem siebie, co prowadzi do wzrostu sił tarcia i utrudnia albo całkiem zatrzymuje proces ich wciągania. Dochodzi do tego szczególnie podczas prowadzenia kabli przez odcinki po łuku albo w przypadku ich skręcenia się.

Ryzyko zakleszczenia zależy od stosunku średnicy kabli do średnicy wewnętrznej rury osłonowej, a także warunków prowadzenia trasy kablowej. Istotne znaczenie mają zwłaszcza promienie gięcia kabli (zbyt małe powodują zwiększenie nacisków bocznych między kablami oraz ich asymetryczne przemieszczenie, co sprzyja ich klinowaniu się) oraz liczba i kąt załamań trasy, które wpływają na sposób przemieszczania się kabli w przekroju poprzecznym.

Na skutek zakleszczenia może dochodzić do zwiększenia sił wciągania, lokalnych naprężeń mechanicznych oraz uszkodzeń powłok zewnętrznych kabli. Aby temu zapobiec, należy dobrać odpowiednie średnice rur, uwzględnić minimalne promienie gięcia kabli oraz ograniczyć ostre załamania trasy. Istotne jest uwzględnienie tolerancji wymiarowych średnic kabli i tarcia materiałów izolacji, które mogą wpływać na warunki ich wciągania i stabilność ułożenia w kanale kablowym.

Środki smarne do wciągania kabli

Instalując kable w rurach osłonowych i kanałach kablowych, stosuje się środki smarne (lubrykanty kablowe) w celu zmniejszenia sił wciągania i ograniczenia naprężeń mechanicznych działających na kabel. Ich podstawową funkcją jest redukcja współczynnika tarcia pomiędzy powierzchnią powłoki kabla a wewnętrzną powierzchnią rury lub kanału, co prowadzi do zmniejszenia oporów ruchu podczas instalacji.

Zastosowanie lubrykantów jest dopuszczalne pod warunkiem, że nie powodują degradacji osłony zewnętrznej kabla. Preparaty te powinny być dobierane odpowiednio do warunków instalacji, długości trasy, średnicy kanału oraz stopnia trudności wciągania. Powinny też spełniać wymagania środowiskowe oraz eksploatacyjne. W przypadku kabli o specjalnych powłokach, takich jak te bezhalogenowe, konieczne jest stosowanie specjalnych środków smarnych, które nie powodują reakcji chemicznych z materiałem powłoki. Ilość środka smarnego zależy od długości trasy kablowej, średnicy wewnętrznej rury i warunków instalacyjnych. Dobór oraz aplikacja środka smarnego powinny być zgodne z zaleceniami producenta kabla oraz systemu instalacyjnego.

NEOPREN, PE, PP, TPE, PUR

Do kategorii termoutwardzalnych zaliczany jest natomiast neopren. Osłony wykonane z tego materiału wykazują właściwości samogasnące – pod wpływem zewnętrznego źródła ognia palą się powoli, ale gasną samoczynnie od razu po jego usunięciu, nie podtrzymując płomienia. Neopren nie kruszeje w niskich temperaturach – można go bez uszkodzenia zginać w temperaturach sięgających –40°C. Maksymalna ciągła temperatura pracy wynosi z kolei +121°C, a przy krótkiej ekspozycji izolacja z tego materiału wytrzymuje nawet wyższe temperatury. Neopren jest odporny na kwasy, zasady, światło słoneczne, utlenianie, ozon, zużycie ścierne, uderzenia, zgniatanie i odpryskiwanie.

Izolacje wykonuje się także z poliolefin, przede wszystkim termoplastycznego polietylenu (PE) i polipropylenu (PP). Polietylen, wytwarzany w procesie polimeryzacji etylenu pod wysokim albo niskim ciśnieniem ma doskonałe właściwości elektryczne – charakteryzuje się niską i stabilną w szerokim zakresie częstotliwości stałą dielektryczną, która wynosi np. 1,6 w przypadku izolacji komórkowej (spienionej), oraz bardzo wysoką rezystancją izolacji. Jest jednak sztywny i twardy, tym bardziej im większą ma gęstość – najbardziej elastyczny jest PE o niskiej gęstości (Low Density PE, LDPE). Polietylen jest odporny na wilgoć, ale wymaga specjalnych dodatków zwiększających odporność na promieniowanie ultrafioletowe. Jest podatny na zużycie pod wpływem wyładowań koronowych. Polipropylen pod względem właściwości elektrycznych nie ustępuje polietylenowi, ale zazwyczaj jest twardszy.

Elastomery termoplastyczne (TPE) sprawdzają się w niskich temperaturach. Ponadto są odporne na starzenie pod wpływem światła słonecznego, utleniania, ozonu i zachowują większość właściwości fizycznych i elektrycznych w trudnych warunków środowiskowych, np. w kontakcie ze słoną wodą, choć pod wpływem węglowodorów pęcznieją. Charakteryzują się odpornością na ścieranie i przecięcie, dlatego nadają się do przewodów, które są często przemieszczane.

Do tworzyw termoplastycznych zalicza się też poliuretan (PUR), z którego wykonuje się głównie zewnętrzne osłony kabli. Charakteryzuje się on doskonałą odpornością na utlenianie, oleje i ozon, odpornością na ścieranie. Dzięki właściwości pamięci kształtu sprawdza się natomiast jako materiał osłon kabli zwijanych.

EPR, XLPE, CSPE

Kauczuk etylenowo-propylenowy (EPR) to natomiast tworzywo termoutwardzalne. Jego wytrzymałość dielektryczna jest akceptowalna, ale nie tak wysoka jak w przypadku PE, zaś stała dielektryczna waha się od 2,8 do 3,2, w zależności od konkretnego składu. EPR jest odporny na ścieranie i nadaje się do stosowania w temperaturach do –60°C.

Polietylen usieciowany (XLPE) to również tworzywo termoutwardzalne. Charakteryzuje się bardzo wysoką rezystancją izolacji, wysoką wytrzymałością dielektryczną i niską stałą dielektryczną (2,3). Jest również twardy w temperaturach poniżej +100°C, dzięki czemu jest odporny na przecięcia, uderzenia i inne oddziaływania mechaniczne. Zachowuje też właściwości w niskich temperaturach, do –40°C, a nawet niższych. Wymaga jednak dodatków zmniejszających palność. XLPE jest tańszy niż EPR.

Do kategorii termoutwardzalnych zalicza się również chlorosulfonowany polietylen (CSPE). Jest odporny na płynięcie na zimno, działanie ozonu, starzenie pod wpływem światła słonecznego oraz utlenianie, a w zależności od składu również nie absorbuje wilgoci. CSPE nie podtrzymuje palenia. Zachowuje elastyczność w temperaturach sięgających –18°C, a kruszeje dopiero po przekroczeniu –40°C. Krótkotrwale wytrzymuje temperaturę +148°C i wyższe, w zależności od składu. Wyróżnia go odporność na chemikalia, oleje, smary, paliwa, ścieranie.

JAKI EKRAN WYBRAĆ?

Okablowanie może być zarówno źródłem, jak i odbiornikiem zaburzeń elektromagnetycznych emitowanych przez inne kable, urządzenia i maszyny znajdujące się w pobliżu. Ich przenikanie nie jest pożądane w żadnym z tych kierunków, dlatego kable ekranuje się. Ekran zmniejsza ich podatność na zaburzenia promieniowane i ich emisyjność, a prawidłowo uziemiony chroni również przed wpływem zaburzeń przewodzonych i blokuje ich emisję.

Przewody kabli ekranuje się oddzielnie lub grupowo. Osłony zwykle wykonuje się w postaci oplotu albo z folii metalizowanej. Czasem, w celu zwiększenia efektywności tłumienia zaburzeń z obu typów ekranów korzysta się równocześnie, dzięki czemu ich wady wzajemnie się znoszą, a zalety uzupełniają. Ostatnie w przypadku folii metalizowanej to: opcja pokrycia całej powierzchni kabla, dzięki małej grubości możliwość ekranowania kabli z wieloma żyłami, duża skuteczność ekranowania w zakresie dużych częstotliwości, mały koszt, elastyczność. Najważniejsze zalety ekranów w postaci oplotu to: giętkość, łatwość wykonania połączenia elektrycznego, większa wytrzymałość mechaniczna i skuteczność ekranowania w porównaniu do folii metalizowanej.

Z drugiej strony, plecionka nie pokrywa kabla w całości. Oprócz tego jest grubsza i droższa. Słabe strony ekranów z folii metalizowanej to z kolei: niska wytrzymałość na zginanie oraz niska skuteczność ekranowania w zakresie niskich częstotliwości.

Dobór odpowiedniego ekranu wymaga określenia potrzebnego poziomu ochrony i oceny pod tym kątem różnych osłon. Ponieważ ekran to dodatkowy koszt, jak również wpływa na wagę i wymiary kabla, najpierw trzeba możliwie jak najdokładniej oszacować wymagany stopień ochrony. W tym celu należy wziąć pod uwagę zaburzenia wprowadzane przez obwody, do których kabel jest podłączony, jak i ich podatność na te, które za jego pośrednictwem mogą do nich docierać. Charakterystyki emisyjności i podatności wyznacza się zazwyczaj w specjalnym oprogramowaniu.

SKUTECZNOŚĆ EKRANOWANIA

Gdy wiadomo już, jaki poziom ochrony jest potrzebny, trzeba wybrać kabel z ekranem, który wg producenta będzie w stanie taką zapewnić. Informacja podawana w specyfikacjach kabli nie zawsze okazuje się przydatna w praktyce. Często jest ona ograniczona do stopnia pokrycia przewodów ekranem i opisu jego materiału oraz wykonania. Chociaż dane te mogą być pomocne przy porównywaniu różnych kabli, nie dostarczają informacji o tym, czy dany ekran sprawdzi się w określonym zastosowaniu. Dodatkowo producenci w kartach katalogowych podają czasami skuteczność ekranowania. Pod kątem tego parametru różne kable można jednak porównywać tylko wówczas, gdy konfiguracja obwodów, w jakich zapewniają daną skuteczność ekranowania, jest identyczna pod względem długości okablowania, sposobu jego podłączenia oraz impedancji wejściowej urządzeń, które łączy.

Parametrami użytecznymi w praktyce, które pozwalają na bezpośrednie porównanie ekranowanych kabli niezależnie od konfiguracji obwodu, są: impedancja przejściowa ekranu (transfer impedance) i admitancja przejściowa (transfer admitance). Ta pierwsza charakteryzuje efektywność ograniczania wpływów prądów w ekranie, a druga – zmniejszania skutków sprzężenia pojemnościowego.

Niska impedancja przejściowa oznacza wysoką skuteczność ekranowania. Zgodnie z definicją jest to iloraz napięcia indukowanego w ekranowanym przewodzie i prądu płynącego w jego ekranie, w przeliczeniu na jednostkę długości kabla. Wartość impedancji przejściowej zmienia się wraz z częstotliwością. Przy bardzo niskich częstotliwościach jest równa rezystancji ekranu. Przy wzroście częstotliwości ma natomiast tendencję do zmniejszania się w przypadku ekranów litych (ciągłych) i odwrotnie – zwiększa się w ekranach nielitych (oplot, owijka).

Admitancję przejściową z kolei definiuje się jako stosunek prądu płynącego w ekranowanym przewodzie do napięcia w ekranie na jednostkę długości kabla. Jest proporcjonalna do pojemności pomiędzy ekranem a przewodami. W ekranach uziemionych na obydwu końcach parametr ten jest znacznie mniej istotny niż impedancja przejściowa – inaczej niż w przypadku ekranów uziemionych wyłącznie na jednym końcu. Generalnie niska admitancja przejściowa oznacza wysoką skuteczność ekranowania. Podobnie jak impedancja, admitancja również zmienia się wraz z częstotliwością.

OSŁONY WZMOCNIONE

Okablowanie narażone na duże obciążenia mechaniczne, które mogą zniszczyć izolację i przewody, należy dodatkowo zabezpieczyć. W tym celu są one zbrojone, tzn. umieszczane w specjalnej osłonie (pancerzu) wykonanej zwykle z metalu – np. z galwanizowanej stali, brązu lub aluminium. Nakłada się ją albo na ekran, albo na izolację wewnętrzną lub zewnętrzną. Zbrojenia mają różne kształty. Przykładem są osłony faliste. Gdy wymagana jest dodatkowa ochrona, która jednak nie powinna zbytnio wpływać na masę kabla, stosuje się zbrojenia w formie metalowej plecionki. W ten sposób często zabezpiecza się okablowanie przeznaczone do użycia na pokładzie statków.

Kable prowadzone pod ziemią (w kanałach, przy torowiskach) są z kolei zabezpieczane pancerzem z ołowiu. W warunkach korozyjnych zaleca się nałożenie na niego osłony z tworzywa sztucznego. Zbrojenia wykonane ze stopów ołowiu – np. z cyną lub antymonem – są z kolei używane tam, gdzie wymaga się twardszych osłon lub gdy okablowanie jest narażone na wibracje. Jeżeli kable mogą mieć kontakt z ostrymi krawędziami (np. skałami, kotwicami, ostrzem łopaty lub kilofu), zabezpiecza się je pancerzem w formie taśmy wykonanej z zespolonych bokami stalowych drutów.

Monika Jaworowska

Chcesz częściej widzieć nasze artykuły w Google? Dodaj AutomatykaB2B do ulubionych źródeł

Powiązane treści
Więcej niż kable - myślimy całościowo, dostarczamy kompleksowo
Higiena instalacji kablowych w przemyśle spożywczym: Jak unikać zanieczyszczeń?
Niezawodność połączeń kablowych w sygnalizacji świetlnej – jak uniknąć kosztownych awarii?
Zobacz więcej w kategorii: Temat miesiąca
PLC, HMI, Oprogramowanie
Komputery przemysłowe, nośniki pamięci, tablety
Zasilanie, aparatura nn
Zasilanie gwarantowane – niezawodność procesów 24/7
Obudowy, złącza, komponenty
Szafy i obudowy przemysłowe
Przemysł 4.0
Cleanroomy i jakość powietrza w przemyśle
Silniki i napędy
Silniki i serwonapędy – ruch pod kontrolą
Przemysł 4.0
Automatyka w trudnych środowiskach – przemysł spożywczy i farmaceutyczny
Zobacz więcej z tagiem: Obudowy, złącza, komponenty
Prezentacje firmowe
Amortyzatory przemysłowe ACE: efektywne tłumienie energii kinetycznej w budowie maszyn
Gospodarka
Globalny rynek ceramiki technicznej
Gospodarka
Popyt na wymienniki ciepła powietrze-powietrze

Kalkulator elektryka - kiedy potrzebujesz odpowiedzi „tu i teraz”

Instalacje, których jednym z kluczowych elementów są kable i osprzęt kablowy, projektowane są przez osoby posiadające odpowiednie uprawnienia. Powstawanie projektu jest procesem wymagającym, złożonym i często długotrwałym. Wymaga uwzględnienia wielu parametrów, warunków pracy, obowiązujących norm oraz właściwego doboru komponentów.
Zapytania ofertowe
Unikalny branżowy system komunikacji B2B Znajdź produkty i usługi, których potrzebujesz Katalog ponad 7000 firm i 60 tys. produktów